By- Meriam Sui Tin Tial

Hlanlio kan phunglam hna nih zeibantuk in dah ṭhanchonak lei ah a kan kham? Tuchan ah tah, kan zulh peng rih a haumi phung le lam an si maw?

Nu le pa kan i dan tawnnak cu aruang tampi lakah pakhat a ummi cu, kanmah miphun chungin ka vun zohṭhan tikah, pa tam deuh hi an lungsau deuh tiin ka hmuh. Keimah pumpak sining i zoh buin ka chimmi zong asi. Ahleiin, ṭhanchonak lei he pehtlai in, fim cawnnak le tinhmi phak khawhnak ding caah i zuamnak he zohchunh in ka chim duhnak asi fawn. Kan mah Chin miphun chungin zoh tikah, cataang sang le rian pipa deuh a tuanmi cu kan pa le hi an si (zeidang kan phung le lam kong cu um rih seh.) Nu hna nih rian kan ṭuan tikah, sianginn kan kai tik zongah kan i tinhmi cungah kan lungsau deuh hrim a herh ngai.

Keimah hmuhning ah zeiruang ah dah kan lungsau khawh tluk in a rak sau lo ti ahcun, hngakchia tein kan rak ṭhan ning, an kan cawnpiak ning, chimh-hrinnak, le kan rak i ngeihmi phunglam ruangah an si. Nute nih tile, nu na si caah na tuah kho lai lo timi ruahnak kha kan thluak chungah rawnh kan rak si. Cucaah cun, kan sining (kan pahrang) nih kan i tinhmi a phaak ding asi ko zongah, kan ruahnak nih a rak phan kho tawn lo. Mah le mah i zumh lonak le nu ka si caah timi ruahnak kan rak ngei. Ahleiin, mi nih nu na si caah na tuah kho lai lo an rak kan timi nakin kanmah le kanmah iruah chihmi, kan i sehchih mi a sung ciami kan ruahnak nih kan lung a sauter kho lo. Cun, a um rihmi pakhat cu, nu nih va kan ngeih tik zongah nu kan si caah kan tining/sining iṭhumh in kan pasal lungtlinter le an duhnak hmai ah chiah hmasa hi kan i zuam ṭheu tawn. Nu ka si caah ka pasal nih a duhmi hi tlamtling seh tiin kan ruahnak le sining ithumh kan hmang. Aliamcia kong ahcun kir ṭhan in chimrel ding cu asi ti lo nain, a liamcia kan sining zohṭhan in zeidah remh awk ding asi timi hi ruahṭhan awk aherh ngai.  Pa cu nu pi ngeih hnu le fa ngeih hnu zongah sianginn an kai thiam kho i rian har deuh an ithim zongah a poi ah chiah piak an si lo. 

Khah! asi ahcun, nu le pa dirhmun kha vun thleng ta usihlaw, pa nih inn chung khuarkhar tolrel dih seh, nu kha sianginn kai le rian sang deuh ṭuan i tim sehlaw hmuh ning aa khat lai maw? Nu hna zong pasal ngeih dih hnu le fa ngeih dih hnu zongah sianginn kai khawh le riansang i tinh khawh ding asi ve lo maw? Kan sining le kan fimthiamnak nih a phak khawh ko ahcun kan itimh ding a si ve ko lo maw?

Ruahnak cheuh ka duhmi cu, nu hna nih kanmah pumpak caah kan iruah hmasa aherh. Va na ngeih hlan, fa na ngeih hlan ah, nangmah duhmi le nangmah tinhmi kha a hmasa ah na chiah aherh. An chim tawn bantuk in, na hrai chung ummi ti kha acheu lawng asi i midang na hrawmh ve hna ahcun, nangmah caah a taang mi a um lai lo. Na hrai a khah i aliam ding asi hnu lawngah midang hrawmh awk na ngeih hna lai. Mah caah cun, midang bawmh na duh hna le na hmailei konglam a tlamtlin chinnak ding asi ahcun, na hrai kha khahter khawh hmasa i zuam. Nangmah nih na zuam ruangah le na tuah duhmi a tlamtling tein na tuah khawhnak thawng in hmailei i na va , na fa, chungkhar, le midang caah a ṭhahnem mi nusal na si lai. Na nunnak zongah ingeihchihnak le hnukir than duhnak zong na ngei fawn lai lo.

Tahchunhnak ah ruat ṭi hna u sih law, hmailei ah nu hna nih kan tinhmi kan phak cio hna, sianginn kan kai hna, fimthiamnak kan cawng hna, rianṭha kan tuan i a phunkip in kan ṭhancho hna ahcun, zapi caah a thathnemnaknak achuak dingmi a si timi kha a fiang. 

Atu chan zongah asi rih ko nain, hlan chan ahcun kan phung nih tampi nu kan ṭhanchonak a rak kan kham. Nupi cung kutzo zong kan phunglam nih pa kha nawl a rak pek hna i a zohchia, a hmaan lo, i aṭha lo zongin hmuhpiak an si lo ( nupi cumh phung, darkhuang tum phung ti maw asi cu?). Azeilei paoh ah pa hi nu nak in ṭanh deuh i hmai ah chiah deuh an si. Tahchunhnak ah, nu le va an i ṭhen tikah, nu caah a zohchia deuh in hmuh tawn asi. Pa tham cu nupi dang an ngeih zongah a poi tuk lo, nu ca bal cun a fak deuh ngai tiin rak ruahpiak asi tawn (na chim lo zongah na ruah ko khah, ipheh duh hlah hehe). Minung a thi kho ding dirhmun ah, zeiruang ahdah vawlei cungah kan ton khawhmi thil hna (normal situations) ruangah le palhnak kan tuahsual mi ruang hna ah thih tluk fak in khuaruahnak kan ngeih tawn hna hnga?

Kan Chinmi dirhmun ah, nu cu upatnak pek ve ding ti zongah pek dingin thil kan tuahmi zong a tlawm deuh rih kho men.Nain, kan Chin nu ah mifim, rianṭuan kho, cataang le ruahnak sangsang kan i ngeihmi hna zong pa tluk in upatnak an pe hna lo (zapi huap in chim ahcun). Atu lio a cangmi (hot topics) chim ding i sawm caan le i ruahding asi zongah, tam deuh cu pa lawngte an i si nu pakhat hmanh an um lo caan a um tawn. Laksawng ipek caan ti zongah pa deuh tu laksawng petu ah sawm an si. Cucaah, abiapi mi cu nu nih kan lungfian ikan lung a peem ve a hau. Kan tinco ve hnga dingmi kan i hngalh aherh. Kan rian asi mi a kan tuan/tuah piak khanhmi  zong hngalh a hau fawn. 

Pa cheukhat nih an chim tawn mi le bia teinak ah an hman tawn mi cu, nu cu kan in tanh hna lai kan ti zongah, nan mah le nan mah pei nan i tan hna lo cu, nan i tlaak hna cu an ti tawn. Mah an chimmi kha, a ruang zong cu a um ve hrim ko. Tam deuh kan rak ṭhan hna ning vun zoh  tikah, nu le nu i dawt ding asi, pakhat le pakhat i dirhkhamh ding asi timi hi cawnpiak kan rak si tuk lo. Atu chan mino lak zongah, a cang tawn mi cu, pakhat le pakhat i zuamcawh le i ṭanh duh lonak ruahnak ngeih hi asi tawn. Chungkhar le nu le pa hna zong nih nu le nu i ral dingin le zuamcawhnak thinlung ngei dingin forhfial kan rak si theu tawn. Nu le pa cheukhat cawnpiak thiam deuh lo mi nih, thleidannak ah midang fa he tahchunh an hmang tawn. Anih fa cu a fel tuk,ca zong aa zuam, inn chung khuakhar zongah rinh chan awk a tlak, nangtah zeidah innchung khuakhar ah na chuahpi tiin midang fa le he thleidan an hmang theu tawn. Mah caah cun, nu le nu zong a hlei in, pakhat le pakhat i ṭanh lo in kan i zuamcawh tawn hna. Kan i fian ding ah a herh tiah ka ruahmi cu, nu le nu a thisa le sining aa dang veve mi hi thleidan ṭi awk ṭha mi an si lo. Umtu, ziaza, duhmi, huammi, pahrang le kan thisa (genetic) in aa dang cio mi kan si hna. Zeitik hmanh ah nu pakhat le pakhat an i khat lai lo. Aa khat lomi cu thleidan awk ṭha mi asi lo.

Hi kong ka vun langhter tikah, pa thlak zong a lo kho men nain pa tlaak nak caah asi lo. Nu hna nih hlan lio chan in nihin ni tiangah zeibantuk dawn-khaan nak dah kan rak in tuar i hmailei kan thanchonak dingah, zeibantuk thil dah kan hrial i kan remh a herh timi ruahchannak he a tawifiannak in ṭialmi asi. Hlan lio kong cu caan nih a kal pi caah kherh in remh awk a ṭha ti lo. Nain, atu kan chan le hmailei kongah nu hna nih pumpak in duhthimnak kan ngei. A hmaan lomi le a ṭha lomi phunglam in a rak kan khamtu kha kal tak in hmai ah sa hna u sih. Kan i tinhmi le kan i zuamnak ah lungsau hna u sih law, (compromise) tining/sining i ṭhumh hna hmang ti hna hlah u sih. Nu le nu, pakhat le pakhat ṭhanchonak caah i ṭanh hna usih law i kilveng hna u sih. Atu ahcun, nu tleidannak kong hi kan miphun chungah vuk tiin aa thleng kho lo men i duhning zong in a tlamtling rih kho lai lo. Kan phunglam, chuahkheh ning le rak ichimhhrin ning ruangah cheukhat ruahnak cu thlen a fawi rih lai lo. Sihmanhsehlaw, duhsah tein thlen khawh izuam hna u sih. Kan mah le kan mah i dawt in (hakkhauhnak si loin), kan mah le kan mah zawn i ruahnak le thancho duhnak in thok hmasa hna u sih.

Meriam Sui Tin Tial hi Chuncung khuami asi atu hi Amarillo TX ah aum i B.A. in Political Science University sianginn a dih December 2018 chungah, 2013 zongah CYONA Youth of the Year ahmu i 2018 lila ah CYONA Internship in Chinland-Lairam ah atlawng mi asi.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here